Регионален индекс: Македонија со најотворени институции во регионот кој се затвора


Подгорица, 4 октомври, 2018 - 15:50 (META) 

Загрижува тенденцијата за паѓање на отвореноста во Црна Гора и во регионот, а македонската влада е најтранспарентната од владите во регионот, беше одбележано на конференцијата на тема „Отвореност на институциите на извршната власт во Црна Гора и регионот“, која се одржа во Подгорица. Конференцијата, по повод Меѓународниот ден за заштита на правото на слободен пристап до информации од јавен карактер, беше организирана од Центарот за демократска транзиција (ЦДТ) од Црна Гора.

На настанот беа презентирани резултатите од мерењето на Регионалниот индекс на отвореност, кој покажа дека институциите во регионот стагнираат и не ги исполнуваат препораките на невладиниот сектор за да се подобри отвореноста. Во рамките на овој индекс, за две години, со над околу 80 критериуми по институција, беше измерена и анализирана отвореноста на 275 извршни власти во Црна Гора, Македонија и регионот. Истражувањето беше спроведено од декември 2017 година до март 2018 година, а врз основа на резултатите беше направен сет на препораки и насоки за подобрување на транспарентноста на институциите. Ова истражување беше спроведено од ACTION SEE мрежата на организации од регионот,

– Она што загрижува е тенденцијата за паѓање на отвореност во Црна Гора и во регионот. Сè уште нема политики што ја дефинираат отвореноста. Институциите од владата преку министерствата до административните тела постигнаа многу различни резултати. Отвореноста сé уште зависи од волјата на менаџерите на институцијата, а не од јасни политики и процедури – рече Милица Ковачевиќ од ЦДТ.

Лилјана Пецова – Илиеска од Фондацијата за интернет и општество „Метаморфозис“, рече дека ако нема законска обврска да се објават јавно информациите, тогаш институциите ретко ќе го сторат тоа самоиницијативно.

– Ние треба да го промениме тој начин на размислување преку воспоставување на стратешки и системски пристап и имплементација на добри пракси од регионот – посочи таа.

Промена на свеста на вработените во државна администрација со цел промоција на проактивна транспарентност и отвореност се препораките кои беа посочени на конференцијата.

Данира Каровиќ од Здружението на граѓани „Зошто не“ од БиХ смета дека проблемите со отвореноста на институциите се слични во сите земји.

Вујо Илиќ од организацијата ЦРТА од Србија смета дека ќе биде неопходно политичка волја и законски решенија кои нема да зависат од политичката волја во иднина.

Во продолжението на конференцијата беше разговарано и за спроведувањето на Иницијативата за отворено владино партнерство (ОВП) во Црна Гора и регионот. Република Македонија е единствена земја од регионот која во ОВП Иницијативата го вклучи својот парламент.


Собранието со благ пад во отвореноста и отчетноста во однос на минатата година


Скопје, 27 јули, 2018 - 12:45 (META) 

Во поглед на нивото на транспарентност, односно отвореност кон јавноста, како и на отчетност, Собранието на Република Македонија според новата проценка во рамки на студијата на регионалната мрежа на граѓански организации „ACTION SEE“ годинава стои полошо отколку при претходното мерење.

Отвореноста на Собранието е проценета на 58 отсто од индикаторите за отвореност, што е за еден отсто помалку отколку во 2017 година, се вели во анализата на „ACTION SEE“, чија членка е и Фондацијата „Метаморфозис“.

Со тоа, резултатите му се исти како и со другите парламенти од земјите на Западен Балкан, односно сите забележале пад на отвореноста и отчетноста, со исклучок на Албанија. Секаде индексот е помал отколку при анализите за 2017 година, а заедничкиот индекс на сите е 61 отсто, со што македонскиот парламент котира полошо и од општиот просек. Албанскиот парламент пак е на 75 отсто исполнетост на индикаторите за отвореност и отчетност.

Како што напоменуваат авторите на студијата, и покрај целосна промена на односот на силите во македонскиот законодавен дом, нема помрднување напред во поглед на активната отвореност.

„Резултатите за 2018 покажуваат дека променетиот собраниски состав на македонското Собрание и новото владејачко мнозинство сè уште не покажува видливи резултати во поглед на активната транспарентност на оваа институција. И покрај демонстрираниот интерес да се работи на поголема отвореност, блокирањето на Собранието од страна на опозицијата има влијание врз ваквите намери. Сепак, непостоење на консензус за најголем дел од прашањата доведе до само делумен успех на процесот“, се вели во анализата.

Иако се одбележуваат добрите практики на отвореност преку редовно објавување на дневните редови за пленарните седници и за комисиските седници, како и видео и стенограмските записи од пленарните седници и резултатите од гласањата на нив, како и фактот дека се објавени контакт податоци за пратениците, во студијата се посочува како негативност тоа што не се објавуваат платите на пратениците и парите што ги добиваат за патните трошоци.

Главната забелешка за македонското Собрание е што не се објавува кој учествувал на комисиските седници, нема стенограмски и видеозаписи од овие седници, ниту резултати од гласањата на нив. Кога има видеозаписи, тие се емитуваат со задоцнување од неколку дена на Собранискиот канал, но ги нема на веб-сајтот на Собранието.

Сепак, не е се така црно, велат од  „ACTION SEE“. Односно, иако нема обврска за тоа, експерти и претставници на граѓанските организации може да учествуваат во седниците на комисиите. Но поинаку е при носењето на законите – само за 50 отсто од законите и другите акти комисиите побарале мислење од јавноста.

Во анализата се посочува дека и за разлика од 2016 година, кога од 366 донесени закони, дури 238 биле во скратена постапка, во 2017 година од 42 донесени закони, 24 биле во скратена постапка.

Собранието добро котира во поглед на неговиот надзор врз извршната власт, односно ги исполнува 83% од критериумите, што е полошо само од Црна Гора (93%) и Албанија (88%). Собраниската контрола е преку пратеничките прашања, интерпелацијата, надозорните расправи и други.

Анализите се спроведени од декември 2017 до март 2018 година, и поради тоа не е земено предвид усвојувањето на Етичкиот кодекс на пратениците, кое се случи на 11 јуни годинава.


Владата на Македонија најдобра во регионот според индексот на отвореност на институциите


Скопје, 3 јули, 2018 - 17:04 (META) 

Според најновото истражување, Владата на Македонија покажа 75,61% отвореност и најдобри резултати во регионот и пораст од 23,27% во споредба со изминатиот период. Истражувањето е направено преку Индексот на отвореност, дизајниран според единствена Методологија за мониторинг која одговара на потребите и препораките за земјите од Западен Балкан.

Ова истражување за отвореноста, отчетноста и транспарентноста на институциите во Македонија и 5 држави во регионот е спроведено во периодот од декември 2017 – до крај на февруари 2018 година.

За разлика од ова, во првото истражување Владата беше на последно место со само 52,34% на отвореност во текот на 2016 година.

Индексот на отвореност е композитен показател, којшто го определува степенот на отвореност на владите од Западен Балкан кон граѓаните и општеството и е создаден со цел да дефинира до кој степен граѓаните од Западен Балкан добиваат погодни и разбирливи информации од институциите.

Action

За да се измери степенот на институционалната отвореност се следеа меѓународните стандарди, препораки добиени од повеќе ЕУ извештаи за земјите од регионот, како и примери на добри практики. Институциите се оценуваа според посебни квантитативни и квалитативни показатели, како на пример: пристап до информации на официјалните веб-страници на институциите, квалитетот на правната рамка за одделни прашања, други извори на информирање на јавноста, објавени податоци за работењето на институцијата, јавните набавки, информации за трошењето на јавни пари, и т.н.

– Резултатите од мерењето на отвореноста на институциите во рамките на проектот ACTION SEE покажуваат дека препораките од минатогодишниот извештај биле корисни за институциите и дека дел од нив се имплементирани. Тоа се гледа и од напредокот што го бележат сите држави опфатени со проектот во степенот на отвореност на институциите.  Посебно ме радува што Македонија веќе не последна во регионот и дека имаме најотворена влада. Индексот на отвореност исто така покажува дека сме сепак далеку од нивото на земјите членки на ЕУ и дека преостанува уште многу работа за да го достигнеме тоа ниво. Нашата улога како НВО е да го следиме процесот, да дадеме препораки и да се вклучиме во надминувањето на предизвиците поврзани со отвореноста на државните институции – изјави Бардил Јашари, извршен директор на Фондацијата за интернет и општество „Метаморфозис“ и проект менаџер на проектот ACTION SEE.

Според Лилјана Пецова – Илиеска, проектен координатор на ACTION SEE, општата слика која ја добивме преку Индексот е дека всушност имаме одреден напредок во рамки на институциите, во делот на извршната власт, но и голем пад на степенот на отвореност во делот на судство, правосудните органи и локалната власт.

– Далеку сме од комплетен напредок по основ на отчетност и интегритет. Ние и понатаму ќе бараме од институциите континуирана имплементација на заложбите за транспарентност и важно е дека мониторингот ќе продолжи со трета фаза од декември 2018 до крај на февруари 2019 година. Следува период на презентација на резултатите кај сите засегнати страни и дистрибуирање на препораки за добро владеење, преку дефинирање на конкретни чекори што треба да ги преземат институциите – вели Пецова – Илиеска.

Министерот без ресор задолжен за комуникации, отчетност и транспарентност Роберт Поповски, денеска се сретна со претставници на „Метаморфозис“, предводени од програмскиот директор Филип Стојановски и истакна дека Македонија настојува да биде лидер во транспарентност, отчетност и одговорност, не само во регионот, туку и многу пошироко.

Во однос на одделните принципи – институциите кај нас покажуваат добри резултати во објавувањето на информации од областа на слободен пристап до информации, делумно добри за информации за јавните набавки, а најмалку добри од областа на извештаи за работењето, евалуација на буџетската и финансиската транспарентност, следливост на стратешки документи, и т.н.

Истражувањето е спроведено во рамките на проектот ACTION SEE – одговорност, технологија и мрежа на институционална отвореност во Југоисточна Европа, со поддршка од Европската Унија, кој го спроведува Фондацијата „Метаморфозис“, заедно со други партнери од регионот.


Индекс на транспарентност: Министерствата и Владата подобри од општините


Скопје, 21 јуни, 2018 - 10:57 (META) 

Центарот за граѓански комуникации го објави Индексот на активна транспарентност за 2018 година кој содржи рангирање на 97 институции од извршната власт на централно и на локално ниво (министерствата, Владата и општините) според степенот на исполнетост на обврските за проактивно објавување јавни информации (на сопствена иницијатива на институциите).

„Индексот на активна транспарентност за годинава изнесува 43,5 проценти (од можни 100 проценти) и спаѓа во рамките на „просечна“ транспарентност. Степенот на активна транспарентност во 2018 година е незначително зголемен во однос на 2017 година (кога просечно изнесуваше 42,5 проценти)“, се вели во соопштението.

Во него се додава дека за разлика од претходните две години, сега, генерално, министерствата и Владата стојат подобро од општините според нивната активна транспарентност.

„Општините се наоѓаат на првите две места од ранг-листата, но просечниот скор на сите општини заедно е намален од 41 процент на 39 проценти, додека скорот на министерствата е зголемен од 48 проценти на 66 проценти. Во однос на одделните области на активната транспарентност – институциите и понатаму објавуваат најмногу информации од областа на пристапот до информации, а најмалку од областа на буџетската и финансиската транспарентност“, се додава во соопштението.

Во однос на регионите, според просечните резултати, и годинава најдобро стои Пелагонискиот Регион, а најслабо – Полошкиот.

Законската основа за активната транспарентност на институциите се наоѓа пред сè во Законот за слободен пристап до информациите од јавен карактер, но и во низа други закони како што се Законот за локалната самоуправа, Законот за буџетите, Законот за јавен долг, Законот за финансирање на единиците на локална самоуправа и др. Освен од регулативата, активната транспарентност произлегува и од практиката, односно кога една институција ги прави достапни до сите граѓани одговорите на прашањата што почесто ги добива во форма на барања за слободен пристап до информации од јавен карактер.

Истражувањето е спроведено во рамките на програмата „Цивика Мобилитас“ која ја поддржува годишната програмата на Центарот за граѓански комуникации.


Манчевски: Отворените податоци ќе придонесат за социјален и економски развој


Скопје, 18 јуни, 2018 - 14:29 (META) 

Министерот за информатичко општество и администрација Дамјан Манчевски, денеска беше дел од презентацијата на нацрт Стратегијата и Акцискиот план за отворени податоци.

Тој се осврна на важноста од отворените податоци за гарантирање на транспарентноста и отчетноста во работењето на институциите и за обезбедување на квалитетни услуги за граѓаните.

„Препознавме дека отворените податоци можат да бидат силен поттик за социјален и економски развој. Тие може да се искористат и за подобрување на управувањето преку зголемување на транспарентноста, отвореноста, интегритетот и јавното учество во централната и локалната власт. Користењето на податоците по нивно целосно отворање и достапност, ќе придонесе за формирање на еден повитален бизнис сектор и активно граѓанско општество кое придонесува кон развојот на општеството и економијата во целина“, истакна Манчевски.

Тој додаде дека достапноста на отворените податоци за бизнис секторот ќе овозможи трансформација на отворените податоци во нови производи и услуги.

„На другите чинители како што се бизнисите, невладините организации, медиумите тоа ќе им овозможи создавање на нови услуги, анализи врз отворените податоци, подготвување на извештаи и доставување иницијативи“, додаде Манчевски.

Заменик-амбасадорот на Велика Британија, Пол Едвардс рече дека кога некој податок не е објавен, граѓаните мора да знаат што е причината за тоа.

Во наредниот период МИОА, ги повикува сите засегнати страни и заинтересирани граѓани да испраќаат забелешки и предлози на објавената нацрт верзија на Стратегијата и Акцискиот план за отворени податоци, и со тоа да придонесат кон дефинирање на документи кои ќе ги пресликаат потребите на граѓаните за добивање на квалитетни услуги поблиску до нив.

 


Клиниката за хематологија најави засилен мониторинг на јавните набавки со лекови


Скопје, 10 мај, 2018 - 11:23 (META) 

ЈЗУ Универзитетска клиника за хематологија – Скопје информира дека организациите „Транспарентност Македонија“ и Здружението на граѓани за борба против рак „Борка“, со свои претставници ќе го мониторираат целокупниот процес на јавни набавки.

„Согласно член 30, став 1 од Законот за јавни набавки, со својство на надворешни стручни лица кои не се вработени на клиниката, со делегирана надлежност да го следат и да вршат увид во начинот на кој се реализираат јавните набавки на клиниката, назначени се Ана Јаневска Делева и Биба Додева Христова. Уверени сме дека со овој чекор за унапредување на соработката со НВО-секторот воспоставуваме највисоки стандарди за отчетност и транспарентност во процесот на спроведување на јавните набавки“, се вели во соопштението на Клиниката.

Од таму веруваат дека „преку ваквиот пристап пациентите и целата јавност ќе добијат поголема сигурност во квалитетот на здравствени услуги и лековите кои се неопходни за нивно лекување.“

„Несомнено е дека даночните обврзници имаат целосно право да знаат и во секое време да имаат увид на кој начин и за кои цели се троши секој нивен денар. Наша обврска е тоа да го овозможиме преку вклучување на највисоко ниво на јавност во нашето функционирање. Се надеваме дека ЈЗУ Универзитетска клиника за хематологија – Скопје ќе стане пример кои ќе го следат сите јавни здравствени установи со цел сите заедно да придонесеме за враќање на довербата на граѓаните во јавното здравство“, се додава во соопштението.


Нетранспарентноста и корупцијата во судството се како „брат и сестра“


Скопје, 29 март, 2018 - 14:06 (META) 

Судството во земјава има проблеми со аспектот на транспарентноста на судските постапки во сите негови фази, а не е исклучено дека зад тоа може да се крие и корупцијата во сите нејзини форми и облици. Ова е генералниот заклучок што го извлековме од нашите соговорници истражувајќи само еден, но многу значаен аспект од корпусот сегменти во судска постапка кои треба да обезбедат фер и правично судење за секого – универзални права на човекот.

Д-р Мирјана Лазарова Трајковска, поранешна судијка во Судот за човекови права во Стразбур, вели дека кога нема транспарентност, секогаш има простор за сомневање дека нешто е матно:

58_mirjana-lazarova-trajkovska„Без поговор, транспарентноста е еден од елементите на правото на правично судење. Нетранспарентното, затскриено од очите на јавноста работење, секогаш остава место за сомневање дека нешто недозволено се случува, особено кога тоа е поврзано со очекувањата за правда и правично судење. Европскиот суд за човекови права низ судската пракса многу често повторува дека не е доволно правдата да биде изречена, таа треба да биде видлива и препознаена. Затоа транспарентноста во постапувањето на судовите е поврзана со целиот тек на постапката и особено со изрекувањето на пресудите и при тоа секоја правосилна пресуда мора да биде и објавена. И најдобро срочената пресуда ако не е донесена во транспарентна постапка и ако не е јавно објавена и со тоа обзнанета, води кон повреда на правото на правично и фер судење, но особено остава простор за сомневања од корупција“. (види разговор со Трајковска објавен подолу во рамка).

Слично мислење има и претседателката на Транспаренси интернешнл – Македонијад-р Слаѓана Тасева:

Taseva malaМислам дека прашањето е комплексно и може да се одговори на повеќе начини, но дека сепак може да се воспостави директна поврзаност помеѓу корупцијата и нетранспарентноста, односно исклучувањето на јавноста од судските постапки – вели Тасева која ова го врзува пред сè со недостатоците утврдени со нефункционирањето на АКМИ-системот за распределба на судските предмети.

Системот за електронска распределба на судските предмети кој требаше да обезбеди независно определување на судијата кој ќе суди по определен предмет, сосема затаи,односно беше злоупотребен до степен што предметите се распоредуваа кај судии кои однапред се предодредени за да донесат посакувана одлука… Анализата на 12 правосилни судски случаи која Транспаренси Интернешнел ја објави минатата недела,покажа дека судските постапки формално се водат во склад со Законот за кривичната постапка, овозможено е присуство на јавност, а на обвинетите им е овозможен пристап до бранител и до доказите. Она што најчесто се случува е судските одлуки да не бидат добро образложени, да не се земаат во предвид решителните факти или доказите предложени од одбраната, сето тоа оправдано со слободното судиско уверување… Се носат необразложени пресуди, кои понатаму се потврдуваат во другите судски инстанци. Овде би можеле да воспоставиме по директна врска помеѓу корупцијата и работата на судството – вели Тасева, додавајќи дека проблем со јавноста и транспарентноста има и кај Јавното обвинителство (види разговор со Тасева објавен подолу во рамка).

ЦветановЈавноста се исклучува со „класифицирани“ документи

Дека нетранспарентноста и исклучувањето на јавноста во една постапка имаат врска со корупција, нема никакво сомневање за Ване Цветанов, поранешен директор на Управата за спречување на перење пари (денес Управа за финансиско разузнавање), еден од раководителите на невладината организација што се занимава со истражување и презентирање на случаите на жртвите од правосудниот систем во Македонија Зелена Лупа, но и директен учесник во судска постапка во која е осуден како виновен:

25594309_1796119060681218_2788185917651579286_nАпсолутно да (нетранспарентноста и корупцијата се поврзани – н.з.). Па тоа цело време го зборувамКако на директно засегната страна во судска постапка бев оштетен во делот на транспарентност во постапката, од причина што мојата презумција на невиност беше сериозно нарушена во медиумите со информациите дека сум извршил серија кривични дела, помеѓу кои и шпионажа, а судот не дозволи јавноста да ја слушне мојата одбрана. Јас лично барав и инсистирав да биде присутна јавноста за време на давањето на исказот за мојата одбрана, каде што дадов гаранција дека одбраната ми е подготвена десет дена пред денот на рочиштето и дека во одбраната нема никаква класифицирана информација или било каква друга причина за исклучување на јавноста, но обвинителката се изјасни за исклучување на јавноста, затоа што имала прашања од класифициран карактер…

И Цветанов како и Тасева, смета дека пресудите не се доволно образложени, а притоа се изрекуваат огромни казни, кои потоа по автоматизам се прифаќаат и од повисоките судови:

Во пракса, читањето на пресудите е прекратко, односно се остава многу мал дел на образложението на пресудите. Се  читаат генералиите на осудените, кривичните дела за кои се осудени, висината на изречените казни, и многу мал дел од описот на сторените елементи на кривичното дело… Многу малку време се посветува на опис на доказите кои го докажуваат битието на кривичното дело, што остава сомнеж за објективноста на постапката. Не се образложува ниту причината за висината на изречените казни. Се читаат како од шега пресуди по 8, 11, 14 години затвор, а судот не троши воопшто енергија за да ги образложи причините за толку високите казни, и во случаи каде што за првпат им се суди на обвинети и каде што истите казни би можеле да бидат, 1, 2 или 5 години затвор.

Она што е најзабележително е што во поголем дел во писмено изготвените пресуди не се наведени изведените докази и одлучувачките факти, тоа го толерираат повисоките судови и луѓето се наоѓаат во затвор. (види разговор со Цветанов подолу објавен во рамка).

Иако нема доволно докази за поврзаноста на корупцијата со нетранспарентноста на судските постапки, простор за недоверба и сомневање има, заклучува и адвокат Натали Петровскаизвршна директорка на Коалицијата сите за правично судење, и раководител на проекти за мониторинг на судски постапки од областа на организираниот криминал и корупција:

NataliНедоволната аргументираност и несоодветната образложеност на решенијата со кои се исклучува јавноста, како и нивно јавно необјавување, оставаат простор за сомневања и темна дамка на институциите за правилно постапувањенеопходно е да се пристапи кон дополнително истражување на ова прашање, за што неопходен ќе биде и ангажманот на надлежните државни институции (види разговор со Петровска објавен подолу во рамка).

 

Јавноста се исклучува дури и за општи расправи

Веројатно за пошироката јавност терминот транспарентност на судска постапка е магловит термин. Сепак неговото значење е огромно. Многу корисна литература во таа насока е анализата  Транспарентост и отвореност: осовременување со судскиот систем во Македонија, издадена од Институтот за европски политики (ИЕП) и Хелсиншкиот комитет за човековите права во РМ (ХКЧП).

Транспарентноста е поширок поим околу сè што се случува во една судска постапка, многу значајна за странките во постапката – обвинителот и обвинетиот, а составен и голем дел од транспарентноста е јавноста. И тоа јавноста, во смисла на јавна судска постапка, но и од аспект на пошироката јавност – присутни медиуми кои со генералната јавност треба да ја искомуницираат судската постапка, а со тоа да придонесат со дополнителна гаранција дали еден судски процес бил фер и правичен или нешто не чинело, па од таму и се донела неправедна и погрешна или вистинска судска одлука.

Новинарот Васко Маглешов од Макфакс, кој се специјализира за следење на проблемите во правосудството и следење на високо профилираните случаи во судските постапки има доста забелешки на комуникацијата на судовите и судиите со новинарите, но и на исфрлање на новинари од судски постапки, дури и кога се од општ јавен интерес:

Тоа неодамна се случи во предметот на специјалното јавно FireShot Capture 442 - Vasko Magleshov - Кога ќе уловиш дека к_ - https___www.facebook.com_photo.phpобвинителство „Тврдина 2“. Во текот на главната расправа кога требаше да бидат изведени доказите од УБК, судијката Лидија Петровска по барање на СЈО и обвинетите службенички, ја исклучи јавноста, бидејќи информациите се класифицирани. Слично беше и во предметот „Шпион“. Освен во кривичниот суд, пред 2 години Уставниот суд ја исклучи јавноста, а се расправаше за измените на Законот за помилување – вели Маглешов. (види разговор со Васко Маглешов подолу во рамка).

Тој како пример ги наведува и процесите во кои е обвинет екс-премиерот Никола Груевски:

Кај нас судиите им забрануваат на снимателите да го снимаат судискиот совет, иако таква одредба не постои никаде, дури ни во судскиот деловник. Дополнително, со уредни дозволи од Врховниот суд, дел од судиите во Кривичен (Скопје 1), одлучуваат да не дозволат снимање на обвинетите, за случаи кои се од јавен интерес. Затоа долго време беше невозможно да се сними екс-премиерот Груевски како седи на обвинителна клупа.

Како позитивен пример од неодамна тој го истакнува судијата Иван Џолев, претседател на најголемиот кривичен суд во државата Основен суд Скопје 1, кој почнал да одржува редовни брифинзи со новинарите.

Проблемите се детектирани одамна, а ги видел и Прибе

Проблемите со транспарентноста во судските постапки во Македонија се одамна детектирани од сите страни – и од самото судство и од странките во постапката и од јавноста и невладиниот сектор, но и од оние што нè оценуваат дали сме за во ЕУ или стандардите ни се прениски. ЕК и врз основа на експертските извештаи на Рајнхард Прибе (првиот во 2015 и вториот во 2017), имаат забелешки на транспарентноста и фокусот, пред сè, го ставаат во Судскиот совет на РМ и на Врховниот суд.

Но, забелешки на транспарентноста имаат пред сè и претставниците на стручната јавност и многу невладини организации, кои со години ги набљудуваат судските процеси во земјата.

Меѓу последните претставени документи на оваа тема  беше Анализата на мониторингот на судските постапки од областа на организираниот криминал и корупцијата, на Коалицијата сите за правично судење. Во нејзе, во делот за јавноста на постапките се вели:

„Доколку се погледнат податоците од набљудуваните расправи, може да се забележи дека јавноста била исклучена од 8% од одржаните расправи. Иако ова претставува мал дел од вкупниот број на набљудувани предмети, сепак изминативе 3 години статистиката бележи пораст на бројот на расправи на кои била исклучена јавноста“.

Во Анализата се објаснува дека порастот се должи на зголемен број постапки каде се испрашуваат загрозени сведоци или каде што материјалите презентирани во судот подлежат на одреден степен на тајност, но се нагласува и дека законодавецот предвидел низа други мерки (член 228 до 232 од ЗКП), за заштита на сведоците, како што се прикривањето на идентитетот, испитување преку видео врска со заматен лик и сл., а сé со цел да се овозможи исклучувањето на јавноста да биде извршено само по исклучок, во најнеопходните случаи.“

Но, доколку овој индикатор на зголемување на исклучената јавност некако и може да се објасни, никако не може да се разбере влошување на еден друг индикатор за транспарентноста – необјавување информации за судски предмети и јавно неистакнување на времето и местото на судењата кои е потребно да бидат јавно објавени на таблата надвор од судницата.

„Доколку се погледнат податоците од изминатите три години забележително е наглото назадување во поглед на транспарентноста оваа 2017 година, каде за прв пат бројот на расправи каде не било јавно објавено времето и местото на одржување е поголем од бројот на расправи каде времето и местото на одржување на расправите било јавно објавено“ – се наведува во Анализата, во која има и конкретна препорака:

Препорака: Подобрување на степенот на јавноста и транспарентноста на судовите преку јавно објавување на времето и местото на судските расправи, како во рамките на веб страната на судовите, така и во самите судските згради.

 Необјавување на пресуди – праксата подобрена, но сè уште лоша

Во Вториот мониторинг извештај од проектот Реформи во судството спроведуван од три невладини организации (ИЕП, Институт за човекови права и Здружението на млади правници), се наведува и проблемот со необјавувањето на судските одлуки. Еве што забележале за периодот октомври – декември 2017 г.:

Сите судски одлуки треба да се објавуваат на судскиот портал, меѓутоа се поставува дилема колку од нив се објавуваат, односно колку редовно се врши тоа. Според податоците од октомври – декември 2017 година, Управниот суд има најголем број објавени одлуки, Основниот суд во Неготино, суд со основна надлежност, нема објавени одлуки, додека Основниот суд Скопје 1, кој е суд со основна и проширена надлежност, има објавено само 18 одлуки, што е нереално, со оглед дека станува збор за еден од најголемите судови во државава. Основниот суд Скопје II, суд со основна и проширена надлежност, има објавено само 193 одлуки. За разлика од ажурноста на објавување на судските одлуки, ССРМ, како ефикасни и ажурни судови ги има оценето Управниот суд и Основниот суд Скопје I, додека како неефикасни и неажурни Основниот суд Скопје II и Основниот суд во Неготино. На судскиот портал објавени се аноминимизирани и неанонимизирани одлуки, без информација дали се правосилни

Васко Маглешов има поцелосни податоци за судскиот портал, за цела година за некои од судовите:

На веб-страницата на кривичниот суд во Скопје, како најголем суд во државата, лани, за целата година се објавени вкупно 325 пресуди. За споредба, на веб-страницата на судот во Струмица за истиот период се објавени 1887 пресуди, а судот во Кочани објавил 973. Ова симболично укажува на фактот дека судот е бавен и дека транспарентноста е заглавена. Необјавувањето на спогодбите кои станале пресуди е посебна приказна. Од судиите, пак, на веб-страницата има само име и презиме, информација за материјата по која постапуваат и датум кога се избрани. Веројатно повеќе податоци може да се најдат за агенти на УБК.

Необјавувањето на судските пресуди на порталот или нивно објавување со задоцнување (а тие се објавуваат по закон откако се донесени и им се предадени на странките во постапката), им создава проблем и на адвокатите и на нивните странки. Во Првиот мониторинг извештај од Проектот Реформи во судството е наведено дека истражувачите спровеле анкета по електронски пат со 1700 адвокати, при што добиле фрапантни податоци:

Според 55% од испитаниците, судовите ретко или никогаш не ги објавуваат судските одлуки во законските рокови (се мисли на изрекувањето на одлуката). Уште полоша е состојбата со писмената изработка на одлуките. „Дури 60% од адвокатите одговориле дека одлуките ретко или никогаш не се изработуваат во законските рокови“.

Според истото истражување „дури 47% од адвокатите одговориле дека нивните странки изразуваат некакви сомнежи во однос на причината за доцнењето. Исто така, 31.7% од адвокатите одговориле дека странките бараат од нив да ургираат за побрзо донесување на одлуката“.

Една од нашите соговорнички ја запрашавме дали може да издвои позитивен пример којшто би требало да го следиме од Европа или од светот во однос на транспарентноста кон општата или стручната јавност во однос на судските постапки. Натали Петровска без дилеми го посочи американскиот модел со електронскиот пристап до судските документи (списи) и податоци, е- платформата PACER:

Оваа веб платформа која е функционална во САД, во овој момент е можеби и најоптималното софтверско решение кое би можело да се земе во предвид и кај нас, бидејќи на истата, на пример, се складираат и чуваат сите судски документи (скенирани во својот оригинален примерок) и податоци, до кои секој граѓанин има слободен пристап за симболичен паричен надомест, па оттука истата е и самоодржлива – вели Петровска.

Ако американската платформа ја споредиме со нашиот судски портал (www.sud.mk), може да се забележи разлика „од земјата до месечината“, фигуративно кажано. Не функционираат многу линкови, не може да пребарувате функционално и едноставно, итн, едноставно како информациите намерно да се сокриваат.

Судовите и медиумите – (не)пожелна некомуникација

Правосудството генерално, особено судството има многу мала доверба во јавноста и често во истражувањата за перцепциите на корупција се наоѓа на врвовите на листите на институциите. Овој впечаток особено се засили во последните три години кога започна објавувањето на прислушуваните разговори од страна на опозицијата, па формирањето на Специјалното јавно обвинителство и постапките што ги покренуваше и се уште ги води пред судовите. Сето ова произлегува пред сè од искуството на граѓаните со правосудните органи, но елемент што кумува е пожелната или можеби за третата власт „пожелната некомуникација“ со јавноста, пред сè преку медиумите. Колку пати во јавноста може да се слушне онаа грда сентенца – судската одлука не смее да се коментира или другата – одлуката е донесена врз основа на слободно судско уверувањеили третата – не смееме да даваме никакви информации бидејќи предметот е во таа и таа фаза…Примери има бројни.

Д-р Тасева од Транспаренси Интернешнл Македонија го кажува сосема спротивното:

Обврската за објавување на судските пресуди е воведена заради транспарентноста на судските одлуки, но и за да се даде можност на стручната јавност да коментира за начинот на кој се напишани пресудите, а особено за нивната заснованост на решителни факти и издржаност и за подобрување на судската практика.

Начинот на работа на СЈО со јавноста од самиот почеток па до денес, со мали исклучоци, практично покажа каква треба да биде вистинската комуникација со јавноста. Судовите (и обвинителствата), се затскриваат во однос на таквата комуникација со немање време, со ненаоѓање потреба, со измислени божем законски бариери, некогаш додуша и во коализија едни со други, со немање капацитети. Ретки се судовите кои имаат функционални портпароли, ретки се судовите кои редовно објавуваат известувања до јавноста, иако таа пракса полека почнува да се менува:

„Основните судови Скопје I и Скопје II, Апелациониот суд во Скопје и Врховниот суд редовно објавуваат соопштенија за јавноста, што укажува на транспарентното работење на овие судови. Во текот на извештајниот период известувања до јавноста имаат и Вишиот управен суд, Управниот суд, Апелациониот суд Битола, Апелациониот суд Штип, како и основните судови во Велес, Кавадарци, Битола, Ресен, Прилеп, Струга, Берово, Делчево, Струмица, Виница. Она што е карактеристично е дека различни судови даваат различни информации како соопштение до јавноста“ – забележале набљудувачите за периодот од последните три месеци од 2017 година

Оваа материја – комуникација на судовите со медиумите и новинарите е регулирана со Европската конвенција за пристап до јавни документи. Како што било забележано на стручна расправа „Унапредување на транспарентноста во судството во РМ“ што се одржа на 25 април 2017,  Република Македонија иако уште во 2009 година ја потпишала оваа конвенција, сè уште ја нема ратификувано.

„Препораките во Конвенцијата ја нагласуваат важноста медиумите слободно да известуваат и коментираат за кривично – правниот систем, почитувајќи ја презумпција на невиност, судските и полициските органи да им даваат точни информации на медиумите без нивна дискриминација, да им се обезбедат седишта на новинарите во судниците, снимањето во судница да биде согласно закон и  со дозвола на релевантните судски органи почитувајќи ги правата на сите присутни, новинарите да имаат право на копија од јавно изречените пресуди и др“ – се забележува во стручната публикација Транспарентност и отвореност: осовременување на судскиот систем во Македонија.

И пред оваа Конвенција Советот на Европа го расправал ова прашање. Советот на Министри на Советот на Европа оваа материја ја разгледувале во 2003 година, при што донел препораки за земјите членки, меѓу кои е и Република Македонија:

Отвореноста на судовите, изразена преку јавните судски расправи и јавно изрекување на одлуките е важен дел на правото на фер судење. Транспарентните постапки, меѓу другото, се и начин за одреден вид на контрола врз судството.

Многу често судските власти во поглед на нетранспаретноста оправдувањето во јавноста го пласираат со мали судски буџети, со недоволен кадровски потенцијал или со немање доволно големи и технички опремени сали,  а во однос на навременоста на објавувањето на пресудите или за непоставувањето на судскиот портал и нефункционирањето на линковите, оправдувањата оделе до таму дека, фигуративно, „нема доволно хардвер“… Меѓутоа, ниту еден од овие аргументи ама баш ништо не им значи на странките во постапките, ниту пак на граѓаните на Република Македонија кои сакаат да видат целосно функционална трета власт во која ќе имаат доверба. Нашите соговорници се сигурни дека најголемата причина е немање доволно политичка волја.

Натали Петровска која како адвокат е и директен учесник во судски постапки, вели дека странките не смеат да имаат разбирање, затоа што вината е на друга страна:

Недостигот на простор и опрема директно влијае на јавноста, транспарентноста и на правото на фер и правично судење, па оттука странките не би требало да имаат разбирање во ситуација кога им е загрозено ова право, кое е загарантирано со Уставот на РМ, процесните закони и Европската конвенција за човекови права. Од погоре изнесеното, неопходно преостанува да се изведе заклучокот дека станува збор за недостиг на свесност за големината на проблемот, како и недостиг на волја и менаџерски способности на надлежните институции.

И д-р Мирјана Лазарова Трајковска е децидна дека државата е должна транспарентноста да ja претвори од форма во суштина:

Неспорно е дека државата мора да обезбеди услови во судниците за транспарентно работење и тоа зависи и од правилно менаџирање на одговорните лица во судовите, но и од волјата да се приближи правдата до јавноста, до граѓаните. Правото на правично судење не смее да биде теоретско и замислено, туку практично остварливо и ефективно... Тоа значи дека транспарентноста во работењето на судовите не е само процедурална обврска која зависи од имање или немање волја на судиите или од политичката волја, туку таа е законска и конвенциска обврска и содржана е во сите аспекти на правото на правично и фер и судење. Видливоста и важноста правдата да биде препознаена и спознаена, не остава простор за правдања поврзани со технички и просторни услови – вели д-р Мирјана Трајковска.

Не е одвишно на крај да се повторат две работи:

a) Немањето транспарентност може да укажува на корупција – сомневање и тврдење што го искажаа сите наши соговорници.

б) Функционалната транспарентност во судските постапки и генерално во правосудството е обврска на Република Македонија произлезена и од Уставот и од неколку закони, но и обврска од потпишаните ратификувани и нератификувани конвенции, а секако и услов што мора да се исполни од Поглавјето 23 од претпристапните преговори со Европската унија, доколку политичките елити што ја водат земјата сакаат таа да стане членка на ЕУ. За желбата и мислењето на граѓаните нема никакво сомневање.

Оваа истражувачка сторија е подготвена од новинарот Теофил Блажевски, како дел од грантот на Проектот на УСАИД за граѓанско учество за „Јакнење на платформата за граѓански организации за борба против корупција”. Ставовите изразени во сторијата му припаѓаат на авторот и не ги изразуваат ставовите на УСАИД или на Владата на САД. 


И министерските трошења во бифеата на државните институции ќе бидат објавувани


Скопје, 2 март, 2018 - 16:43 (META) 

Не само предложениот дневен ред од седниците на владите, туку актуелната власт планира целосниот усвоен дневен ред, материјалите и записите од седниците на Владата јавно да се објавуваат, рече Роберт Поповски, министерот без ресор задолжен за комуникации, отчетност и транспарентност на денешната средба со претставниците на медиумите и невладините организации, на која се расправаше за актуелните политики и процеси поврзани со транспарентноста и работата на Владата.

– Сепак, ве молам за трпение. За да го спроведеме сето ова потребна ни е администрација што може да го следи чекорот. Тука имаме сѐ уште сериозни проблеми. Луѓето се ненавикнати да комуницираат на ваков начин. Тешко разбираат дека нема што да се крие – рече Поповски.

За Законот за медиуми, Поповски рече дека сѐ уште не е одлучено дали тој ќе се менува или не и одлуката за ова допрва треба да се донесе, но вакви дилеми нема кога станува збор за Законот за слободен пристап за информации. Тој бездруго ќе се менува за што дебата е почната, а потребата за ова е утврдена. Измени ќе има околу брзината на доставувањето на информациите, ќе се намали рестриктивноста во однос на информациите кои ќе бидат јавни и ќе се разгледаат ингеренциите на Комисијата за слободен пристап до информации од јавен карактер.

Во однос на објавувањето на документите, кои се неопходни за да се поднесе барање за слободен пристап до информации, досега тие се објавени од страна на министерствата, а оваа листа е проширена и на други институции, додека до општините и оние институции врз кои Владата нема директни ингеренции, испратени се препораки за објавување на овие документи за граѓаните и медиумите да можат полесно да поднесуваат вакви барања.

Поповски додаде и дека Владата започна да ги објавува договорите што се склучуваат со фирмите и другите продавачи на добра и услуги за потребите на државата. Овие договори се објавуваат на страницата на Бирото за јавни набавки, за што тој рече дека не е идеално решение и дека најдобро би било тие да се објавуваат на страниците на министерствата.

Многу брзо ќе почнат да се објавуваат сите трошења и на министрите, замениците министри и државните секретари во министерствата на Владата.

– Сите трошоци што се направени до министрите, замениците министри и државните секретари во периодот 1 јуни – 1 декември, значи првите 6 месеци, ги сублимираме, се изработува софтвер и ќе бидеме подготвени многу скоро да ги објавиме. И во форма на точни финансиски показатели и во форма на наративен извештај којшто треба да ги објасни активностите, трошењата и така натаму. Одевме до детали, има многу нејаснотии кај луѓето што треба да ги пополнат извештаите, се обидуваме со табеларен приказ, со сето она што можеме, да им помогнеме на сите.  Имавме дилема дали бифето во Влада, бифето во Министерството за сообраќај и врски, и тн., подлежат на објавување и, да, подлежат, па на крајот да се види колку вода и колку кафиња сме испиле. Тоа е наша работа и наша обврска – рече Поповски.

Во тек е и декласифицирањето на информациите и Владата работи на тоа, но, Поповски рече дека и тука има проблеми зашто Владата се соочува со прашања од типот од кога, односно од кој датум да почне декласифицирањето.

Сепак, се работи на ова со цел да се декласифицира сѐ што е можно, особено што има многу документи („море од документи“, како што се изрази) кои можат да се декласифицираат зашто, како што рече, навика била порано да се класифицира сѐ и сешто на затворени седници на Владата.

Во текот на расаправата, присутните главно позитивно се изразија за напорите на власта на планот на транспарентноста, додека забелешки имаше за веќе усвоената одредба во новиот Закон за аудио и аудио и визуелни и медиумски услуги со која се утврдува процентот од буџетот, кој ќе и се доделува на Македонската радио телевизија, особено одредбата во која доделувањето на средствата е условено со финансиската состојба на буџетот. Имаше и барања Владата веќе да почне да обраќа повеќе внимание и на транспарентноста и отчетноста на институциите надвор од централната Влада, како што се самостојните агенции, локалната самоуправа и јавните претпријатија, а новинарите од медиумите на албански јазик изразија загриженост и негодување заради затвореноста на коалициониот партнер ДУИ, чии претставници бојкотираат редица медиуми за кои сметаат дека не им се наклонети.

foom-logo-disklejmerТекстот е изработен во рамки на проектот „Опсерваторија на медиумските реформи“, што го спроведуваат Фондацијата за интернет и општество „Метаморфозис“, „Агора“ Центар за промовирање на граѓански вредности и Платформата за истражувачко новинарство и анализи (ПИНА), со финансиска поддршка на „Фондацијата Отворено општество – Македонија“.
Содржината на текстот е единствена одговорност на авторите и на ниту еден начин не може да се смета дека ги одразува гледиштата на „Фондацијата Отворено општество – Македонија“.


Денеска јавна дискусија за транспарентноста на Владата


Скопје, 2 март, 2018 - 9:51 (META) 

Јавна дискусија за агендата за транспарентност на Владата ќе се одржи денеска во 12 часот, во медиа-центарот на Владата.

На дискусијата ќе се обрати министерот без ресор задолжен за комуникации, отчетност и транспарентност, Роберт Поповски, а целта е, како што информираат од Владата, размена на идеи и мислења за актуелните политики и процеси поврзани со транспарентноста и работата на Владата.

„Од вас очекуваме споделување на досегашни искуства и предизвици во вашата работа, како и конкретни решенија и предлог политики за подобрување и унапредување на работата на Владата во насока на агендата за транспарентност. Оваа јавна дискусија е од отворен тип, а на истата и претходеа серија консултативни средби со различни граѓански организации“, се вели во соопштението од Влада.


САД: Поголема транспарентност и почитување на правните процедури


Скопје, 29 ноември, 2017 - 12:56 (META) 

Амбасадата на САД во Македонија повика на поголема транспарентност и на следење на процедурите при расветлување на настаните во Собранието од 27 април годинава.

„Ги следиме вестите за апсењата. Ја повикуваме полицијата и обвинителството да продолжат со решавањето на случаите со апсолутна транспарентност и со почит кон правните процеси. Иако извршителите на нападите од 27 април треба да се соочат со одговорност за своите дејства, сепак сите лица имаат право на презумција на невиност“, изјавија за „Мета“ од Амбасадата на САД во Македонија, одговарајќи на новинарско прашање како ги коментираат вчерашното притворање на 36 лица, меѓу кои и пратеници, за насилствата во Собранието.

Во однос на информациите дека заменикот помошник на државниот секретар на САД за Европа и за Евроазија, Брајан Хојт Ји, ќе биде новиот амбасадор на САД во земјава, од Амбасадата велат дека сè уште не се знае кој ќе го наследи актуелниот амбасадор Џес Бејли.

„Претседателот Доналд Трамп сè уште нема никого номинирано за иден американски амбасадор во Македонија. Кога ќе има номинација, јавно ќе ја соопштиме“, изјавија од Амбасадата на САД.