Каракачанов и новинарот во натпревар против Македонија со антиката и средновековјето


Скопје, 14 јануари, 2019 - 10:33 (META) 

Во обемно интервју со Красимир Каракачанов, бугарски вицепремиер и министер за одбрана, како и претседател на бугарската националистичка партија ВМРО-БНД, емитувано на 8 јануари на бугарската радиомрежа „Фокус“, новинарот изобилно ја користеше реториката на познатиот негатор на македонската нација дотолку што интервјуто изгледа како двајцата да се обединиле против Македонија. Односно, како Каракачанов да ги пишувал прашањата што новинарот потоа требало само да ги прочита.

Радиомрежата „Фокус“ е дел од новинската групација „Фокус“ на Красимир Узунов, бугарскиот новинар и бизнисмен познат исто така како еден од најгласните пропагатори на тезата за апсолутно бугарско потекло на Македонците. Затоа и не зачудува премногу што тука се емитува големо интервју со еден од најголемите напаѓачи на македонскиот народ. Она што сепак зачудува е што новинарот што го води интервјуто ја користи истата, инаку досега добро позната, реторика на гостинот, настапувајќи со фрази и конструкции што потоа Каракачанов ги повторува и проширува.

Прашањата се полни со коментари и остри зборови од типот на тоа дека официјално Скопје и македонскиот премиер Зоран Заев „ја потклоцнуваат“ Бугарија, како и дека македонските претставници во Заедничката мултидисциплинарна експертска комисија за историски и образовни прашања, формирана согласно Договорот за пријателство, добрососедство и соработка меѓу Република Македонија и Република Бугарија „сакаат да го присвојат наследството на Бугарија во антиката, средновековјето и Преродбата“, па преку тоа дека „премиерот и министерот за надворешни работи на Бугарија требало да седнат на средба со своите колеги во Македонија и да се „отстрани тоа глупаво однесување еднаш засекогаш“.

Овде новинарот ја пречекорува границата на професионално водење интервју и пречекорува од областа на новинарска работа во непрофионален пропагандизам.


Јовески: СЈО постави нови стандарди, но важно е кој ќе го надгледува


Скопје, 3 јануари, 2019 - 10:04 (META) 

Државниот јавен обвинител Љубомир Јовески во интервју за МИА вели дека суштествено е да се одлучи кој ќе го врши надзорот над работата на Специјалното јавно обвинителство.

– Со Стратегијата за реформи на правосудниот систем на Владата, предвидено е СЈО да стане дел од обвинителскиот систем. И јас се залагам да има единствен закон во кој ќе се инкорпорира и работата на СЈО како посебно обвинителство во мрежата на Јавни обвинителства. Работната група која работеше на подготовка на Законот изготви ваква верзија – истакнува Јовески.

Според него, мора да се вреднува и да се земе предвид дека Специјалното јавно обвинителство, постави нови стандарди и нова перцепција за обвинителството, пред се во истражувањето на предметите и изборувањето за целосна финансиска независност.

– СЈО наметна и поинаков начин на работење, како што е транспарентноста во работењето и покрај тоа што со одредени постапки не се согласувам. Моја заложба е СЈО во делот на кривичните дела за кое е основано да ја задржи досегашната самостојност за тие кривични дела, а со оглед дека му се додава нова надлежност за кривични дела од областа на корупцијата од избрани и именувани лица и потешки кривични дела, за таа надлежност да важат општите правила како и за другите обвинителства. Се разбира дека за определени постапки треба  да се определи негова самостојност, но особено сметам дека е суштествено да се одлучи кој ќе го врши надзорот над работата на ова обвинителство – вели во интервјуто за МИА јавниот обвинител Јовески.


Ќахил: За да се уништи канцерогениот линдан треба многу пари, знаење и организација


Скопје, 27 декември, 2018 - 14:30 (META) 

Линданот е многу опасна супстанца која се наоѓа на неколку истражени и неистражени депонии во Скопје, вели во интервју за „Мета“, довчерашниот министер Аднан Ќахил, кој, додека го правевме интервјуто беше министер без ресор, а Собранието вчера го разреши на барање на премиерот Зоран Заев.

Денеска тој не сакаше да го коментира разрешувањето, ниту да предвиди како, каде и дали би бил ангажиран.

Ќахил е дел од работната група на владата за справување на проблемот со линданот и воедно е поранешен вработен во фабриката ОХИС од 1984 до 1987 година како главен инженер.

Тој е категоричен дека Владата има сериозна намера да се справи со овој проблем за кој вели дека е голем и бара многу средства, обучени луѓе и соодветна технологија. Неговите процени се дека чистењето би чинело помеѓу 100 и 200 милиони евра и би траело околу три години.

Како ќе се чисти линданот? Колку средства се потребни да се реши оваа жешка еколошка точка?

За решавање на проблемот треба добра организациона поставеност, знаење, пари и во тој контекст многу помага потпишувањето на Меморандум помеѓу Владата и министерството за надворешни работи на Норвешка кои покажаа заинтересираност да помогнат во решавањето на проблемот и од технички аспект и од финансиски. За ремидијација на земјиштето ни треба апаратура, ни треба технологија, пари и обучени луѓе. Процените според анализите кои што ги правевме се дека се потребни од 100 до 200 милиони евра за чистење на двете депонии. Ние не сме во можност да одвоиме толку пари само за оваа намена. Постојат повеќе можности како ќе се третира, дали со спалување, дали со хемиски третман или на друг начин. Треба да решиме дали машината ќе биде концентрирана во ОХИС или надвор од ОХИС а почвата ќе се носи таму. Или пак ќе ја пакуваме и ќе носиме во друга земја, но сето тоа зависи од финансиите кои ќе ги собереме. Јас предлагам да земеме поголема машина за термална десорпција, односно за уништување со топлина затоа што таа машина може понатака да ни користи и за други жаришта. Владата, во зависност од средствата може да купи машина но може и да изнајми. Но, не е само да се земе машина. Таа машина треба некој да ја управува. Ако видиме дека може да се изнајми машина со се работници можеби тоа ќе биде подобрата варијанта. Кога ќе почнеме со ремидијацијата на малата депонија, ќе биде полесно, ќе имаме и луѓе и капацитет, и ќе идеме во тој правец да ги расчистуваме сите работи без разлика каде се наоѓаат.

lindan10Кога ќе започне чистењето на депониите?

Веќе има околу 9,5 милиони долари фонд за чистење на малата депонија, дел од тие пари се добиени од Глобалниот еколошки фонд. Таа ќе почне да се чисти средината на следната година. Во меѓувреме, преку Меморандумот што го потпиша владата ќе се собираат средства за големата депонија и за останатите две можни депонии. Во зависност од финансиите, возможно е и двете депонии во ОХИС заедно да се чистат. Владата има сериозна намера да се справи со овој проблем. Макотрпно работиме. Ние нема да застанеме тука, кога ќе го решиме ова, ќе идеме напред и ќе решаваме и други жешки еколошки точки во Македонија.

Дали има заинтересираност за донации?

Има заинтересираност за донации, но треба да им презентираме документи и да имаме сериозност во настапот. Треба да им покажеме дека сме заинтересирани, но и дека разбираме и можеме да контролираме работите. Ако видат донаторите дека имаме добри програми, дека има луѓе кои разбираат и дека владата е заинтересирана спремни се дадат средства. Но сакаат да видат волја.

Ваши процени за колку време ќе се исчистат двете депонии во ОХИС?

Оптимално ова ќе трае две-три години. Ние ќе се обидеме и со пократок рок, бидејќи што подолго за работа тоа е полошо. Апаратурата ќе биде лоцирана во ОХИС каде што двете депонии се блиску една до друга. Но, ако треба да се чисти на четвртата депонија надвор од ОХИС – во Драчево – тоа е далеку. Треба да се осигури патот, не е едноставно. Тоа не е песок, па стави го и носи го. Не смееме тоа да го направиме. Мораме многу претпазливо да работиме. Ако дојде до тоа да се направи ремидијација на таа депонија, ако е линдан, треба да се направат многу големи подготовки – за заштита на околината, за транспорт, затоа што треба да се оди преку населено место. Треба да се внимава да не се направи поголема штета.

Која е најбезбедната варијанта за чистење на линданот?

Безбедноста зависи од нашиот пристап кон работата. Ако ги преземеме сите неопходни еколошки мерки, се е безбедно. Ако ние земеме да копаме и фрламе во камиони, а не сме преземале мерки како на пример ставање шатори да не може да испарува тоа е небезбедно. Ако земеме машина за спалување со неколку тони на час и ако таа машина биде монтирана и биде ракувана од страна на луѓе кои се обучени и има луѓе кои ќе ја контролираат постапката – тоа е безбедно. Се зафативме со многу сериозен и опасен проблем, но мораме да го направиме тоа.

Како настанало производството на линдан во ОХИС?

Линданот е инсектицид. Во минатото ОХИС, покрај тоа што произведуваше детергенти, произведуваше и други работи. Се произведувал од 1967 до 1977 година. Престанал да се произведува откако се добиле сознанија дека линданот покрај тоа што уништува инсекти, уништува и луѓе и е многу канцерогена супстанца. И одеднаш се става ембарго, забрана на извоз на вакви производи и никој не сака да ги прими, по што се донело одлука, тогаш тие така мислеле дека е безопасно, во кругот на фабриката да се копа, да се складира линданот и да се затвори со земја. Се направиле двете депонии – малата и големата – на кои се проценува дека има до 50.000 тони контаминирана почва.

Како бил складиран лидантот на депониите?

Јас колку што имам информации бил складиран во прашкаста форма во буриња. Велам буриња, но не сум бил присутен и не можам да тврдам со сигурност. Можело да биде во вреќи, но може било фрлано и само со лопати. Но и да било во буриња, толку години се поминати што без разлика и од што да биле направени бурињата, тогаш веројатно биле од метал, тој веќе е кородиран бидејќи линданот е агресивна супстанца. Тој испарува на повисоки температури, летно време најмногу, потоа навлегува доле во подземните води, а ветерот може да го разнесе насекаде во зависност од струите.

Како влијае линданот на човековото здравје?lindan slika

Линданот е органска супстанца, многу опасна, не случајно е забранета. Долготрајното изложување влијае на сите органи и сигурно ќе доведе до последици. Дефинитивно е канцерогена супстанца. Доброто е што ние сите не се исложуваме долготрајно на таа супстанца, но треба час поскоро да се реши. Органската хемиска индустрија е многу опасна, но ние имаме и денеска опасни работи. Железара испушта манган, имаме депонија со арсен, во РЕК Битола има милиони тони јагленова прашина која има четири пати поголема природна радиоактивност. Исто така никој не ги мери органските загадувачи а ги има многу.

Дали имате информации дали и какви здравствени проблеми имале вработените во ОХИС?

Јас бев вработен таму четири години, кога бев многу млад и сам го напуштив ОХИС. Работев во делот за базни хемикалии. Имаше вработени што се жалеа на здравствени проблеми, но кога човек е млад не размислува и не се секира. Во тој период луѓето и да имале последици, мислеле дека е од друго нешто, еколошката свест пред 30 години не беше многу голема. Но и тогаш имаше сознанија дека изложеноста на жива повеќе од пет години доведува до трајни оштетувања и јас затоа го напуштив ОХИС, таму се работеше со тони жива. Имавме заштитна опрема но и покрај тоа јас два пати се отрув со хлор. Проблемот е што ваква индустрија не требала да се гради во Скопје. Има низ Македонија запуштени места и требало таму да се гради. Но од друга страна кога се градела фабриката Скопје не било таму. Градот неконтролирано растеше, се правеа стратешки погрешни чекори.

Што презема Владата за можната депонија со линдан во излетничкото место Пеленица во Драчево?

Ќе преземеме најитни мерки, да се огради, да се покрие и да се третира со соодветна метода каде што не ќе може да имаат контакт луѓе, деца. Можеби имало проекција за оградување до крајот на годината во Министерството за животна средина, но моето скромно знаење во тој дел кажува дека тоа не се прави туку така. Кога се работи за вакви опасни материјали само да се стават огради не е доволна работа и не можеме да креваме паника меѓу луѓето кога и ние не сме 100 отсто сигурни дека тоа е така. Мора да сме сигурни, потоа да видиме дали тоа ќе биде оградување со покривање или ќе донесеме одлука да нема доближување до таму на 10 или 100 метри. За поздравување е одлуката на МОН да не се организираат екскурзии за деца на таа локација бидејќи ако веќе имаме знак прашалник подобро е да не се и добро направиле. Таа е добра превенција и мислам дека добра практика е во иднина МОН и школите да се консултираат со надлежни институции за можни други еколошки жаришта за да не се носат деца таму.


Д-р Андоновски за загадувањето: Шетајте по планини, вежбајте и јакнете го имунитетот


Скопје, 30 ноември, 2018 - 10:07 (META) 

Аерозагадувањето е проблем број еден во моментов – граѓаните секојдневно реагираат на социјалните мрежи, укажуваат на големото присуство на ПМ 10 честичките и постојано бараат начини како да се заштитат од отровите што ги дишат. Д-р Ангелчо Андоновски, директор на Институтот за белодробни заболувања „Козле“, каде во моментов лежат 70 деца со респираторни заболувања, препорачува во вакви ситуации родителите да го зајакнуваат имунитетот на децата и да се внесуваат доволно течности за да се потпомага организамот во чистењето од штетните материи. Не препорачува децата постојано да носат заштитни маски.

Ова е период кога сите зборуваат за аерозагадувањето, кое е енормно, особено во Скопје. Како да се заштитиме?

Загадувањето на главниот град е проблем кој трае повеќе од една деценија. Нормално е дека, според препоракитe, треба да се изнајде трајно решение за овој проблем со помош на модерната технологија. Сите знаеме дека Скопје е котлина и таквата положба доведува до додатно проблематизирање на состојбата. Препораките од наша страна се постојани, гледаме што почесто да сме застапени и во медиумите за да можеме да помогнеме. Она што би се кажало како совет за сите, но посебно за родителите, е постојано да  работат на подобрување на имунитетот на детето, а и да биде застапена физичка активност и да се настојува што почесто да се оди на планина на поголема височина каде концентрацијата на кислородот е поголема. Со тоа ќе се помогне на белодробието да ги извентилира наталожените отровни честички.

Исто така треба да се обрне внимание и да се зголеми внесот на течности т.е рехидратација на целиот организам,  која дополнително помага во целиот детоксикациски процес. И здрава исхрана е битен момент и треба да се применува постојано.

Децата се најмногу на удар кога станува збор за респираторните проблеми во овој период од годината. На што треба да се обрне внимание при изборот на заштитни маски за нив, какви треба да се тие?

Овој период е најтежок за детската популација, белодробните заболувања во овој период од годината се секогаш проблем број еден. Заштитните маски се само еден мал сегмент како заштитен момент, но секако треба да знаеме дека постојат различни квалитети кај овој вид заштита. Маската треба да се става само доколку има потреба детето да излезе надвор во време на најголемо загадување на воздухот. Во спротивно не се користат. Децата не можеме да ги чуваме во стаклено ѕвоно, туку напротив, секој момент треба да се поминува на чист воздух, за да можат преку играта и прошетката да зацврстат одбранбениот механизам на нивното белодробие.Другите начини веќе ги напомнавме, само ќе потенцирам дека тоа треба постојано да се прави.

ПМ 10 честичките прават хемиска дразба, а со самото тоа и доаѓа до ерозивни промени на белодробието. Toj период на нивно штетно дејствување вообичаено е подолг, па проблемите ги регистрираме побргу главно кај човек чиј организам не е заштитен. Ларингитите, перзистентната кашлица, појавата на бронхити и бронхиолити, па и пневмониите се резултат на подолготрајна изложеност на кревок детски организам, кој не е доволно заштитен. Затоа, родителите треба да ги почитуваат дадените препораки.

Колку дечиња во моментов се хоспитализирани во болницата и со какви дијагнози се тие?

Во моментов болницата има хоспитализирано 70 деца. Тоа е очекувана бројка во овој период, а расте постојано од самиот старт на учебната година. Од патологијата која перзистира, сè во границите на очекуваното. Дополнителните и посебните патолошки промени кои ги очекуваме од овој период на загадување на воздухот ќе следат допрва.

Инаку, 80 отсто од севкупната детска патологија отпаѓа на белодробните заболувања – воспаленија на горните и долните дишни патишта. Ние сме на врвот на задачата и целиот тим подготвено се справува со сите пациенти кои ќе пристигнат во болницата и ќе побараат помош од нас.

Што сметате дека треба да се направи за да се намали аерозагадувањето? Кои се вашите препораки?

Нашите препораки како лекари можат да бидат само во правец на совети – што треба да се прави и следи како протокол за да ги избегнеме несаканите последици од самиот процес на загадување на воздухот. Треба да се пронајдат дивите загадувачи на воздухот, да престане со неконтролираното топење акумулатори и други канцерогени материјали, да се расчистат градежните чепови кои го сопираат течењето на природните воздушни маси, а и секако решавањето и барањето на алтернативните и евтини начини на загревање на нашите домови. Мора да се спомене и социјалниот момент кај нас, кој е прилично на ниско ниво, па поради тоа горењето гуми, нафтени деривати со голем вискозититет е рак-рана која ни прави толку големи контаминации, а воедно и проблеми.

Уште еднаш апелирам до родителите, заедно со нивните деца да одат на места со голема концентрација на кислород, да се хранат правилно, да имаат физичка активност и да внесуваат течности во поголемо количество. Оти тоа е единствениот начин да се сопрат несаканите последици врз здравјето.


Димитровски: Дизелите и неодржувањето се главни виновници за загадувањето од возилата


Скопје, 25 ноември, 2018 - 15:02 (META) 

Иако транспортот не е доминантен загадувач на воздухот со цврсти честички, фактот што е значително пораснат процентот на автомобили со дизел мотори во земјава не треба да се пренебрегне, предупредува д-р Даме Димитровски, вонреден професор на Машинскиот факултет во Скопје и раководител на факултетската лабораторија за мотори со внатрешно согорување. Дополнително, вели тој, мора да се земе предвид амортизацијата на моторите, и дизел и бензински, и порастот на загадувањето на воздухот што таа го носи. Посебно што возилата, но и моторите и системите за издувна емисија во земјава не секогаш се сервисираат така како е предвидено.

Владата со измените на законот за возила, кои што се во собраниска процедура, сака да воведе еколошка категоризација на возилата со налепници и соодветни забрани за нивно движење при зголемено загадување на воздухот. Какви ефекти очекувате Вие од ваквата мерка?

– Возниот парк во Македонија е со просечна старост од 15 години. Добар дел од возилата се постари од 20 години и при нивното производство биле категоризирани како пред Еуро или како Еуро 1. Поради старост на возилото, деградација или несоодветно одржување кај дел од возилата, емисиите кои ги имаат денес не се исти со емисиите кои ги имале кога биле нови.
Мислам дека е добро возилата да имаат категоризација и според издувната емисија, но притоа треба да се внимава на процесот на мерење на емисијата на возилата, кој возен циклус ќе се одбере, каде ќе се спроведе мерењето и слично. Ова прашање бара вклучување на стручната јавност при дефинирање на категоризацијата. Ако зборуваме за загадување со цврсти честички, емисиите од бензинските и дизел мотори се драстично различни, а моторите на гасни горива скоро и да немаат емисија на цврсти честички.
Секоја мерка која ќе влијае на помала емисија на цврсти честички, па и оваа со еко налепниците, е мерка за која треба да се размислува, но приоритетно треба да се работи на големите емитери на цврсти честички и намалување на употребата на цврсти горива во урбани средини.

Каква е всушност одговорноста на возилата во загадувањето на воздухот?

По сите согледувања коишто ги имам, а работев многу во различни студии кои што се однесуваат на град Скопје, но и за Тетово, транспортот не е доминантен загадувач со цврсти честички, – ниту во Скопје, ниту во Тетово. Тој е значителен загадувач секаде во светот, па и тука, но не е доминантен, ниту е блиску до останатите доминантни фактори, особено за Скопје. Имаме неколку криви коишто покажуваат дека прекумерното загадување на Скопје со цврсти честички во зимскиот периодможе скоро директно да се поврзе со кривата на топлински степен-ден, која што укажува дека како што почнува грејната сезона, така се зголемува и загадувањето…Исто така, влијание имаат и индустријата, но и атмосферските услови – знаете дека во зима оваа температурна инверзија што се јавува во Скопје само ни го задржува загадувањето внатре во градот.
Исто така, кога веќе ги набројуваме овие фактори, хигиената во градот, она што би значело (не)тргањето на правта од улиците е исто така голем фактор, зашто тие исти честички 20 пати ги вдишуваме на секое поминување на возилата, постојано се подигнуваат… Посебно што тоа ги погодува најранливите групи – децата, кои се тука на 50-60 сантиметри височина над тротоарите… Исто така, и урбанистичкото планирање и непланската градба даваат свој придонес во подолгото задржување на честичките во Скопската котлина…

Ги споменавте цврстите честички, оние ПМ10 и ПМ2,5. Колку од нив точно ни доаѓаат од возилата?

– Ако зборуваме за цврсти честички исфрлени од издувните емиси на транспортот, загадувачи се старите дизел возила. Теоријата укажува дека ако сакаме да оцениме дали некое загадување во град, во општина и слично е поврзано со сообраќај, тогаш правиме увид на азотните оксиди. Мерните станици кај нас мерат азотни оксиди и доколку беше доминантно сообраќајот загадувач, тогаш ќе имавме високи азотни оксиди, па и цврсти честички коишто го следат тоа. Земајќи предвид, нели, дека во вкупната бројка дизел моторите учествуваат со голем удел, оти не само автомобилите, туку и сите автобуси и сите камиони во земјава се дизел. И јавниот превоз и другите товарни возила, коишто исто така се на дизел. Лесните течни горива и гасните горива речиси и да не емитуваат цврсти честички во издувната емисија. Бензинските мотори многу малку, моторите коишто користат пропан-бутан или коишто користат метан речиси и да имаат нула емисија на цврсти честички.

Од либерализацијата на увозот во 2010 година, Македонија се преплави со користени возила донесени од странство. Какви проблеми носат тие во oднос на другите возила?

– Во Македонија се појави ситуација во која возниот парк на лесни возила од доминантни бензински мотори, премина во ситуација 50 отсто бензински и 50 отсто дизел возила и се направи таканаречена дизелизација на лесниот возен парк. Не е тоа затоа што бензинските возила се намалија драстично, туку затоа што вкупниот број на возила расте. И според моите очекувања, вкупниот број на возила во Македонија  ќе продолжи да расте. Затоа што ние се уште сме земја во развој и не сме го достигнале нивото на европските земји.
Покрај тоа, возилата коишто се увезуваа беа еуро 2, еуро 3, еуро 4 по некаква ознака која што ја носеле во сообраќајната книшка таму од каде што биле увезени. Ние сега немаме увид дали после изминати 100.000, 200.000, 300.000 километри тие ги задржале параметрите на ознаката еуро 2, еуро 3, еуро 4, дали и сега толку загадуваат, односно најверојатно преминале во пониска класа.
На пример, не сум сигурен дека голем дел од возилата на поминати 100.000 километри менуваат катализатор. Оти не се продадени толку катализатори во Македонија… Исто така, не сум сигурен дека и филтрите за цврсти честички на дизел возилата се менуваат според предвиденото. Таа ставка, по некакво мое скромно знаење, е над 500 евра по возило.

Каде Скопје треба да гледа почиста иднина во поглед на јавниот превоз – во електрични автобуси, во автобуси на гас или во автобуси со висок еуро стандард?

– Скопје како велеград треба да развива модерна мрежа на јавен презов по постојните и по нови рути, и притоа мрежата во чекор треба до го следи, можеби и да предничи пред развојот на градот. Во врска со најавите на Град Скопје да донесе одлука да распише тендер за автобуси на гас, за една од локалните телевизии ме прашуваа истото. И тогаш, а и долги години го имам тој став, дека електричните автобуси се иднина некаде понатаму. Во Град Скопје во овој момент има целосна инфраструктура за гасни горива и доколку утре купиме 200 автобуси, ќе бидат чисти и еколошки, ќе знаеме да ги одржуваме, ќе имаме инфраструктура за да ги користиме и нема да се соочиме со друг предизвик на таа тема. Доколку увеземе 200 електрични автобуси, треба допрва да ги „учиме“.  Употребата на електрични возила треба да е поврзана и со употребата на чисти горива или обновливи извори за производство на електричната енергија. Така што, иако постепено електричните автобуси ќе влегуваат во возниот парк и во светот и кај нас, со оглед и на искуствата кои ги има ЈСП со користење природен гас во своите возила, спремни сме утре да почнеме со гасни автобуси. Метанска станица има ЈСП уште од 2005 година, и таа можеше да го поддржи целиот капацитет на ЈСП. Имаа добра програма, 30 автобуси работеа и покажаа многу добри параметри на загадување. Мислам дека брзо се исплати инвестицијата, уште во првата година, но  програмата од некои причини застана. Но имаат обучен кадар, обучени мајстори, шофери коишто не се плашат од горивото, кои што знаат да работат. Мислам дека тоа е интересно решение.

Но идејата во процесот на зелен транспорт е дека во тој тек на зголемување на бројот на возила, ние ќе овозможиме подобар јавен транспорт, повеќе основни видови на транспорт, како што се велосипедизам, пешки, добри рути и слично, коишто ќе ги демотивираат луѓето да возат индивидуални моторни возила непотребно.

Значајно е да се нагласи дека активно треба да се работи и на патната инфраструктура, на приоритетите за употреба на јавен транспорт или немоторизиран транспорт, да се работи на почисти технологии кај возилата и да се работи на навиките и културата на учесниците во сообраќајот. Само со ваков холистички пристап може да се очекуваат добри резултати.


Чоловиќ – Лешоска: Увезените стари возила евтини за џебот, „скапи“ за белите дробови


Скопје, 6 ноември, 2018 - 10:20 (META) 

Ана Чоловиќ – Лешоска е директорка на организацијата „Еко-свест“, која работи на полето на заштитата на животната средина во Македонија подолго време. Вели дека во земјава недоволно се преземаат мерки за кревање на свесноста за тоа колку возилата го загадуваат воздухот и оти се потребни порадикални мерки за да се крене свесноста кај граѓаните, како и да се воведат иновативни решенија, пред се во Скопје, како најголема урбана конгломерација во земјава.

Според Вашите проценки, колкав е уделот на загадувањето на возилата за друмски сообраќај во земјава?

– Домаќинствата дефинитивно имаат најголем удел во загадувањето на воздухот, со до речиси 40% од вкупното загадување. Од друга страна, процентуалниот удел на секторот сообраќај во севкупното загадување со ПМ честички е околу 18-19%, според последната студија на Mинистерството за животна средина. Сепак, за да се реши проблемот со загадувањето во Македонија потребно е да се работи на повеќе фронтови и не е доволно да се спроведуваат мерки само за сообраќајот или само за индустријата. Спроведувањето мерки само за еден сектор нема да го реши проблемот на долг рок.

Секако голем дел од загадувањето на воздухот од сообраќајот отпаѓа на старите увезени возила странство кои влегуваат масовно на македонскиот пазар главно поради заострување на еколошките норми во западните земји. Какви проблеми за воздухот во Македонија носат овие користени возила?

– Поради фактот што овие возила се користени подолго време (над десетина години, но и повеќе), тие емитуваат значително повеќе емисии од новопроизведените возила. Дури и доколку возилото било произведено со ЕУР 3 или 4 стандард, по 10 години работа, стандардот може да изнесува ЕУР 1, дури и 0. Дизел возилата емитуваат и поголемо количество честички, што е еден од главните проблеми со кои се соочуваат градовите бидејќи прашината го влошува квалитетот на воздухот и е причинител на здравствени проблеми кај луѓето.

Дополнително, супстанциите и хемикалиите кои се испуштаат од страна на возилата на дизел се сметаат за карциногени за човекот – некои од овие супстанции се поврзани со ракот на белите дробови и мочниот меур. „Регионалниот еколошки центар“ (РЕЦ) во 2015 година почна проект за утврдување на емисиите од секторот сообраќај и имаше цел да ги обедини сите чинители во овој сектор за синхронизирано и унифицирано постапување во врска со овој проблем. Проектот се насочи кон емисиите на CO2 од возилата и ги седна на една маса институциите како МВР, Царина, АМСМ, авто-увозниците… Во тоа време се дискутираше дека треба се постави систем со кој кога старото возило кое се увезува и ќе се стави на царина, ќе му се провери сегашниот степен на загадувањето, бидејќи сите знаеме дека возило кое е старо 10 години, не загадува исто како кога било ново.

Освен тоа, иако при увоз возилото може да биде технички исправно, имаме дојави за сопственици кои веднаш по регистрацијата го вадат катализаторот и ги продаваат (цената им се движи околу 200 евра). Воедно, се развил и некој „систем“ за изнајмување на катализатор, каде катализаторот го вградуваш пред технички преглед, за да го поминеш, а веднаш потоа го враќаш на изнајмувачот. Тоа е исто многу проблематично, бидејќи никој не може да води евиденција кое возило колку вистински загадува, и така информацијата станува неважна или се губи во „законските пукнатини“ на системот.

Што, според Вас, презема државата за да се справи со проблемот и дали е тоа доволно?

– Во рамките на Интерсекторската работна група за аерозагадување, која е под капата на Владата, и во која се вклучени и институциите кои имаат задолженија во врска со справувањето со аерозагадувањето на национално ниво, се дискутираат мерките кои се усвоени од Владата. На последната седница на оваа група информираа дека новиот Закон за возила, е подготвен и можеби веќе даден на усвојување. Според него, возилата според степенот на емисии при технички преглед ќе добијат лепенка со боја и ќе се воведе систем на зонирање во градовите со кој во време на алармантно загадување ќе се ограничи движењето на возилата со понисок стандар (повисоко загадување) во одредени градски зони.

За жал, кај нас никој од институциите не сака да „стисне заби“ и да направи драстичен чекор кој ќе донесе не само намалување на загадувањето, но и раст на свесноста. За разлика од тоа, на пример, минатата година Приштина воведе два дена без автомобили. Градските власти го издржаа голем притисок од сите страни за по тие два дена да бидат јавно пофалени и бодрени за уште мерки за справување со загадувањето. И кај нас е време да се преземат такви порадикални чекори, барем за кревање на свесноста. Еден ден без автомобили во годината не е доволно.

Кои мотори се полоши – дизелските или бензинските?

– Дизелот веќе се забранува во ЕУ, во Грција е исто забрането, но и поради големото загадување кое доаѓа од поморскиот сообраќај, па мора да ги елиминира загадувачките материи од другите извори на копно. Јавноста можеби не знае, но тоа загадување од танкерите доаѓа дури до Македонија. Дизелот е еден од поголемите загадувачи со честички на прашина и други елементи на загадување и ова претствува главен аргумент во дебатата дали дизелот да се забрани во Македонија.

Што му треба на Скопје како најголема конгломерација во земјава за да се намали загадувањето на воздухот од возилата?

– Јас мислам дека во Скопје голем дел од ова загадување би паднал ако се направат паметни решенија во делот на јавниот сообраќај и ограничување на движење на моторни возила во одредени зони на градот и во одредени периоди – ден без автомобили, за викенд или затворање одредени улици за викенд или во попладневни часови.

Едно од можните решенија е и модуларен транспортен систем: да го оставиш возилото на паркинг и да се качиш во јавен транспорт и да те однесе на бараното место бргу, ефикасно и економично.  Ние тоа го предлагавме уште во првиот мандат на Коце Трајановски, со идеја да се намали сообраќајот на автомобилите во Скопје од жители на другите градови, односно да се воспостави еден пункт кој ќе понуди решенија за јавен превоз низ Скопје. Ваквата идеја се најде и во предизборната програма на Петре Шилегов, и е само една од сите оние идеи кои ние ги предлагавме за справување со аерозагадувањето во сите релевантни сектори.

Дополнително, сметам дека бизнисите и институциите треба да ги поттикнат своите вработени да го намалат користењето на возила, со тоа што на работа ќе одат пеш, со велосипед или со јавен превоз и за тоа ќе бидат некако „наградени“. Освен со висока цена за паркирање во центарот на градот, граѓаните може да се стимулираат и на позитивен начин возилото да го остават дома и да изберат друг начин како да стигнат на својата дестинација. На тој начин долгорочно се менува свеста и навиката, што е предуслов за справување со овој проблем.

Пишува: Сашо Спасоски


Филипче: Квалитетот на вакцините е загарантиран, вакцинирајте ги децата


Скопје, 9 октомври, 2018 - 12:57 (META) 

Вакцинацијата е тема која секогаш предизвикува дискусија во јавноста. Од една страна, се антиваксерите кои не вакцинираат своите деца главно поради недоверба во здравствениот систем, а од друга страна, се оние родители кои редовно вакцинираат.

Во услови кога има тренд на намалување на бројот на деца кои се вакцинираат, разговаравме со министерот за здравство Венко Филипче, кој во ова интервју за „Мета“ открива дали ќе ја промени политиката околу задолжителноста на имунизацијата, за квалитетот на вакцините, а упатува и препораки за родителите.

Според последните бројки на Институтот за јавно здравје, има намалување на бројот на вакцинирани деца.

Имате ли идеја како да ја промените ваквата слика?

Имунизацијата е значајна здравствена, социјална и економска придобивка. Вакцините нѐ штитат од тешки заразни заболувања, а со тоа се создава колективен имунитет и заштита од епидемии на целата заедница. Токму во насока на потенцирање на важноста на имунизацијата на глобално ниво, на Министерскиот форум на министрите за здравство (во февруари годинава) заедно со министрите од 12 земји на Југоисточна Европа (ЈИЕ) ја потпишавме изјавата за намери за важноста на имунизацијата, која претставува основа врз која се зајакнуваат и зголемуваат заедничките активности, потребата од јакнење на системот за имунизација, партнерството и соработката, како интегрален дел од здравствениот систем на земјите од ЈИЕ. Процесот на имунизација е интегрален дел од добриот и функционален здравствен систем и е во согласност со Акцискиот план за вакцинација во Европа 2015-2020, како и Програмата на СЗО 2020. Согласно Акцискиот план, приоритетни области за дејствување, во кои е вклучена и нашата држава се набавка на квалитетни вакцини, ефикасна контрола врз процесот на имунизација, пристапност до вакцините и континуирана промоција и едукација на бенефитите од вакцинацијата. Сакам да потенцирам дека еден од главните приоритети на Министерството за здравство е комплетно осовременување на Календарот за имунизација, со воведување нови вакцини, кои заштитуваат од стрептокока и од рота вируси, кои се причинители на тешки заболувања проследени со компликации кои најчесто се јавуваат кај малите деца до 5 годишна возраст. Новиот календар е комплетно усогласен со препораките на СЗО, во областа на имунизацијата. Дополнително, две постари вакцини ги менуваме со нови и современи. За сето ова да го овозможиме го зголемивме буџетот за имунизација за 70%. Факт е дека последните две-три години опфатот постепено опаѓа, како резултат на антивакциналните кампањи, што е глобален проблем, а не само кај нас. Со овој опфат не се обезбедува колективен имунитет и можно е појава на претходно искоренети заболувања. Токму затоа, имунизацијата е еден од приоритетите на Министерството за здравство, имајќи предвид дека инвестицијата во превентивата има докажана клиничка, социјална и фармакоекономска оправданост.

Што сакавте да кажете во политичката кампања од неодамна, кога рековте – Во ЕУ за најквалитетни вакцини за сите деца?

Во врска со креативата која беше објавена на мојот „Фејсбук“ профил, поврзана со поддршка на референдумот, конкретно со мојата желба за влез на Македонија во ЕУ, би сакал да појаснам дека флоскулата „Во ЕУ за најквалитетни вакцини за сите деца“ значи дека со влез во големото семејство здравствениот сектор ќе биде на истиот колосек како и државите од ЕУ. Можеби зборовите не беа најсреќно одбрани и искомбинирани на креативата. Одговорно тврдам дека вакцините во Македонија се со висок квалитет и за тоа не станува збор. Станува збор за следење на напредокот, развојот и квалитетот на живот кој го имаат државите – членки на ЕУ, зад кои ние, во овој момент, каскаме.

Дали Министерството за здравство ќе ја менува политиката околу задолжителноста на вакцинацијата?

Согласно законската регулатива континуираната вакцинација кај децата од 0-18 години е задолжителна. Опфат над 95 отсто може да создаде колективен имунитет и заштита на населението од појава на заразна болест во епидемиска форма. Право на секое дете е да биде заштитено и вакцинирано против тешки заразни заболувања, обврска на родителот е да му го овозможи тоа право, а грижа на заедницата е навремено обезбедување квалитетни и безбедни вакцини.

Што им порачувате на родителите, дали вакцините во Македонија се безбедни?

Во целост се гарантира за квалитетот на вакцините, затоа што истите се од реномирани производители од земји на Европска Унија (Франција, Белгија, Бугарија) одобрени производители од страна на СЗО кои ги исполнуваат сите потребни стандарди. Вакцините од производител до краен корисник – децата, се транспортираат, складираат и чуваат на соодветна температура од 2-8 Целзиусови степени. Секоја пратка се прима и проверува од страна на претставници од Министерство за здравство и Агенција за лекови, а Агенцијата за лекови по опсежните анализи издава одобрение за пуштање во промет. Да напоменам дека овие вакцини се употребуваат и во земјите каде се произведуваат.


Ивана Петровска, АЛДА: Со блокирани сметки тешко до парите од европските фондови


Скопје, 21 септември, 2018 - 11:20 (META) 

Македонија неодамна врати околу 70 милиони евра европски пари наменети за изградба на нов клинички центар, а во изминативе години локалната и централната власт покажаа делумен капацитет за искористување на средствата од европските фондови. Со оглед на тоа што во зависност од исходот на референдумот на 30 септември, нашата земја следната година би можела да ги почне пристапните преговори со ЕУ се наметнуваат прашањата колкав е капацитетот на институциите во Македонија за подготовка на проекти кои би се финансирале од европските фондови, кои се слабостите на државните органи и општините и како да се надминат проблемите кои се пречка за што поголема искористеност на европските пари.

Одговор на овие прашања побаравме од  Ивана Петровска, директорка на Европската асоцијација за локална демократија (АЛДА).

Неодамна вашата организација направи истражување „Користењето на ЕУ фондовите од страна на општините во Македонија. Каков е капацитетот на општините за аплицирање и искористување на овие средства?

– Интересот кај општините во Македонија за европските фондови е голем. Истражувањето покажа дека дури 96% од општините аплицирале за европски средства а 80% веќе спроведувале проекти финансирани од ЕУ. Тоа се доста високи бројки и укажуваат на подготвеноста на општините да учествуваат во европски проекти. Се разбира, нивната подготвеност зависи пред сè од големината на општината и нејзините административни капацитети. Поголемите општини имаат обучен кадар, некои располагаат со одделенија за ЕУ проеки и со тоа имаат повеќе можности за користење на ЕУ средства. Меѓутоа, учеството во европски проекти зависи исто така од политичката волја и визијата за развој на општината. Постојат позитивни примери на мали и рурални општини, како на пример Општина Новаци, кои имаат мал број на вработени, но сепак спроведуваат голем број европски проекти благодарение на соработка со граѓанскиот сектор, јавни институции или консултантски куќи. Важно е општината да инвестира во развој на човечките ресурси да спроведуваат европски проекти, не само во своите редовите на администрацијата туку и во самата заедница.

Колку европски средства имаат досега искористено македонските општини и од кои  фондови/програми?

Ако сакаме поедноставно да ги објасниме европските фондови, можеме да ги поделиме во две категории: претпристапни фондови односно „познатата“ ИПА и т.н. Програми на Унијата. Дел од средствата кои се доделуваат во рамките на ИПА се програмирани за користење за Македонија, а македонските чинители треба да покажат капацитети за нивно искористување. Сепак, „конкуренцијата“ за искористување на средствата е локална, во Македонија. За разлика од ИПА, за Програмите на Унијата најчесто се аплицира директно во Брисел и тогаш македонските општини треба да се „натпреваруваат“ со други локални власти од цела Европа. Такви програми се на пример Европа за граѓаните, Хоризонт 2020, Косме, Еразмус плус итн.
Општините во Македонија најчесто аплицираат и спроведуваат проекти во рамките на ИПА – прекугранична соработка. Во периодот 2007-2013 година за Република Македонија биле доделени над 31 милиони евра од програмите за прекугранична соработка со Грција, Бугарија, Албанија и Косово. Од нив, македонските партнери искористиле 25 милиони евра. Најголем број од партнерите се општини, пред граѓанските организации и јавните претпријатија. Исто така, една од поважните грантови доделени за општините беше ИПА грантот за рурална инфраструктура. Во проектот учествуваа 78 општини на кои им беа доделени над 20 милиони евра преку Светска банка.

Од друга страна, интересот за програмите на Унијата од страна на општините е помал и искористеноста на овие програми може да биде многу поголема. Најсоодветна програма за општините е Европа за граѓаните. Во периодот 2011-2013 година 16 општини од Македонија се корисници на проекти. Во програмскиот приод 2014-2020 Општина Центар е првата општина од Македонија која се јавува како носител на проект од оваа програми во соработка со АЛДА. Тука е важно општните да развиваат партнерства со европски локални власти бидејќи одобрените проекти мораат да бидат во европски размери.

Со оглед на тоа што голем број од општините работат со блокирани сметки, дали тоа претставува пречка за користење на ЕУ фондовите?

Финансискиот капацитет на општината е еден од најголемите предизвици со кои се соочуваат македонските општини. Голем дел од нив имаат блокирани сметки, а тоа е сериозна пречка за аплицирање и спроведување на проекти. Исто така, голем предизвик е кофинансирањето и предвременото плаќање. За некои програми општините треба да кофинансираат дел од средствата а тие немаат финансиски можности или немаат предвидено средства во буџетот. Дури и во програмите каде кофинансирањето е обезбедено од централниот буџет, на пример во прекуграничната соработка, општината треба да ги инвестира парите, а потоа да и бидат вратени средствата. Затоа, пристапот кон европските програми не треба да биде кампањски штом излезе повик за финансирање а ЕУ проектите да се гледаат како средства „кои треба да се искористат“. Праксата во другите европски земји е дека програмирањето на буџетот на локално ниво директно ги интегрира ЕУ средствата. Всушност, самото програмирање на локалните јавни политики е пресек на европските и локалните приоритети.

Македонските граѓани на 30 септември на референдум ќе се изјаснат околу прифаќање на договорот со Грција и зачленување во ЕУ и НАТО. Дали со евентуален почеток на преговори со ЕУ, локалната и централната власт во Македонија би имале пристап до други фондови на ЕУ?

Достапноста до европски програми и фондови зависи од подготвеноста на централната и локалната власт за нивно искористување. Најголемиот дел од буџетот на ЕУ се доделува за структурни фондови, а ИПА е всушност подготовка за земјите кандидати за понатамошно искористување на структурни фондови. Само преку успешно менаџирање на ИПА фондовите може да ја докажеме нашата апсорпциона моќ за понатамошно раководење со структурни фондови. Предизвик ќе бидат Програмите на Унијата каде што македонските чинители мораат да покажат иновативност, сериозна посветеност, административен капацитет и подготвеност за градење партнерства.

Општините можат да ги зголемат нивните шанси за европски средства доколку лобираат да бидат дел од процесите на програмирање на европските фондови во Македонија и во Брисел. Општините треба да најдат начин да бидат поприсутни и видливи на европско ниво. Речиси сите локални власти од ЕУ имаат свои канцеларии во Брисел каде што не само што се информираат туку и влијаат во донесувањето на одлуки кои ги засегаат. Најважен дел од европските проекти е градењето на партнерства. Општините треба да најдат начин да создаваат и одржуваат партнерства со други општини од ЕУ. Од голема важност е да членуваат во организации и мрежи на локални власти од Европа. АЛДА има неколку такви успешни приказни со општини од Македонија кои преку нејзината мрежа најпрвин биле партнери, а сега веќе носители и координатори на големи ЕУ проекти.


Палмер: Очекувам дека Русија ќе работи против Договорот од Преспа


Брисел, 12 септември, 2018 - 16:40 (META) 

Заменикот-помошник на американскиот државен секретар, Метју Палмер во интервју за порталот „European Western Balkans“ изјави дека очекува Русија да работи против Договорот од Преспа.

Тој додал дека САД и Русија имаат сосема различни амбиции на Балканот и дека САД ја поддржува „интеграцијата на регионот во ЕУ и евроатлантската структура, владеење на правото, европските норми и хармонијата помеѓу народите“, додека „визијата на стратешките цели на Русија за Западен Балкан се заснова на недоверба, неред и противење на тие интеграции“.

„Русија во 2016 година се обиде да ја сруши Владата на Црна Гора, бидејќи чекореше кон членство во НАТО. Очекувам дека Русија ќе работи против Договорот од Преспа. Очекувам дека Русите ќе работат против договорот помеѓу Белград и Приштина. Москва смета дека недоразбирањата и недовербата најдобро им служат на нивните интереси, додека САД веруваат дека на нашите интереси најдобро им служат редот и разбирањето за заедничката иднина“, изјави Палмер.

На прашањето за перспективата од проширувањето на НАТО на Западен Балкан, Палмер изјавил дека членството на Црна Гора во НАТО е огромен напредок и дека се радува на идното членство на Македонија.

„Се радуваме што ќе и посакаме добредојде на земја која ќе биде Северна Македонија како 30. членка на НАТО“, изјавил Палмер и додал дека „поканата за Македонија во јули била јасна и недвосмислена“ како и тоа дека „патот за членство во НАТО  е отворен за Македонија во релативно краток период.

Палмер исто така изјавил „дека тоа подразбира Договорот од Преспа да стапи на сила и изразил надеж дека македонските граѓани на 30 септември ќе го прифатат Договорот по што Македонја треба да направи уставни измени, а Грција да го ратификува.

„И кога тој ќе стапи на сила, верувам дека Северна Македонија брзо ќе се движи кон членство на НАТО“, потенцирал Палмер.


Атанасов: Учебниците доцнат, но не се потпирајте само на нив


Скопје, 10 септември, 2018 - 10:28 (META) 

И оваа учебна година започна без учебници во основното и во средното образсование. Добар дел од оние од лани и од изминатите години се стари, искинати, мрсни, ишарани и оштетени, па родители по социјалните мрежи реагираа дека сами ќе купат нови комплети бидејќи е невозможно да се учи од партали.

По неуспешниот обид за ова да поразговаравме со првиот човек на ресорот образование во државата, Арбер Адеми, кратко интервју за „Мета“ даде неговиот заменик, Петар Атанасов кој е само втора недела на функцијата.

Повторно нервози за родителите и децата кои или немаат воопшто учебници, или пак, оние кои ги имаат, се за во канта. Зошто?

– Секоја година има по некој застој, проблем, некогаш причините се субјективни, некогаш објективни. Но затоа на тоа работат многу комисии, цела педагошка служба, издавачки куќи, печатници, тендери. Една недела сум заменик-министер. МОН напорно работеше да изготви измени во многу учебници. Одлуката е дека првите три одделенија многу скоро ќе се распределат по училиштата.

Ќе бидат ли во иднина поквалитетно изработени и ќе продолжат ли да бидат бесплатни во наредните години?

– Политиката на Министерството за образование и наука наназад со години е дека треба да има бесплатни учебници. Сето тоа предизвика државата да треба да издвојува многу финансии за таа намена, но во секој случај, политиката на бесплатни учебници за сите ученици продолжува. Ќе настојуваме да бидат што подобри во однос на квалитет. Моја интенција е во пониските нивоа на образование учебникот да биде главно помагало, но во секоја наредна година, мора да се изнаоѓаат и нови алатки и извори на информации. Учениците неопходно е сами да учат, да експериментираат и да истражуваат.

Во средно стручно образование, ретко каде има учебници по стручните предмети. Што ќе преземете во врска со овој долгогодишен проблем?

– Запознаен сум со проблемот. Каде што има мали тиражи и мала популација ученици, како што е тоа во средното стручно образование, нема мотивација кај добрите експерти и професори да изработат учебник. Затоа планот е да ги мотивираме повеќе. Кога предметите се поопшти, полесно е да се изработи учебник, но тоа е потешко кога се работи за стручен предмет. Се надевам дека со професорите кои се професионалци во одредени области ќе изнајдеме решение за проблемот со недостиг од учебници во средното стручно образование. Од друга страна, овде е и дуалното образование, како еден од начините да се воведе што поголема практична работа за учениците. Јас сум поборник на тој систем, но и сум поборник да има повеќе инвестиции во средните училишта. Не само да добијат учебник, туку и да се овозможат повеќе ресурси, да се купи опрема, помагала, за да може да има во самото училиште практична работа. Учениците мора да се обучуваат за конкретни професии. Мора да се намали јазот меѓу теоретското образование и работното место. Тоа е заложба на МОН тој јаз да биде што помал. Така ќе има подобра понуда на пазарот.